Ludzie nazywali ją brzydką.
Ja nigdy tak jej nie postrzegałem – ani razu.
Dla mnie była szczupła i silna, miała gęste włosy i uderzające oczy, które nadawały jej naturalne, niemal indiańskie piękno. Nie potrzebowała makijażu. A kiedy śpiewała, brzmiało to jak coś prosto z nieba.
19 stycznia 1943 roku w Port Arthur w Teksasie urodziła się dziewczynka. Jej rodzice byli zwykłymi, ciężko pracującymi ludźmi, prowadzącymi spokojne życie: matka, Dorothy, pracowała w lokalnej uczelni, a ojciec, Seth, był inżynierem w Texaco.
Byli głęboko religijni i pragnęli spokojnego, skupionego na Bogu domu. Jednak szybko zauważyli, że ich córka jest inna. Domagała się więcej uwagi, cechowała ją niewątpliwa intensywność i od początku wydawała się zdeterminowana, by być sobą.
Dorastanie w Port Arthur oznaczało dorastanie w mieście, w którym panowała ścisła segregacja rasowa, w czasach, gdy integracja była przedmiotem zaciekłych sporów – była to era sprawy Brown przeciwko Board of Education z 1954 roku. Ona i jej przyjaciele wyróżniali się jako miłośnicy książek, intelektualni liberałowie, spragnieni zrozumienia świata poza granicami swojego miasta i ciekawi doświadczeń Afroamerykanów. Pożerali literaturę beatników, zakochali się w jazzie i słuchali folkowego bluesa.
Stała się pierwszą kobietą beatnikową w Port Arthur, kręcąc włosy suszarką w piekarniku, odmawiając noszenia stanika i rozwijając tak charakterystyczny śmiech, że przyjaciel zapamiętał, jak zapytała: „Czy to było wystarczająco irytujące?”.
W liceum odkryła, że uwielbia śpiewać – zwłaszcza bluesa i folk – ale te lata były dla niej bolesne. Była nieustannie prześladowana i spychana na margines społeczny.
Jako nastolatka zmagała się również z nadwagą i ciężkim trądzikiem, który pozostawił widoczne blizny. Blizny były na tyle znaczące, że później poddała się zabiegom mającym na celu złagodzenie ich skutków. Jeden z byłych kolegów z klasy, wspomniany w biografii Alice Echols, ujął to dosadnie: „Była urocza, a nagle stała się brzydka”. Jej młodsza siostra Laura opisała jej skórę jako „niekończącą się serię bolesnych, jaskrawoczerwonych pryszczy”.
Zapisała się do lokalnej uczelni, a później przeniosła się na Uniwersytet Teksański w Austin. Na kampusie żyła według własnych zasad – chodziła boso, kiedy miała na to ochotę, nosiła dżinsy Levi’s na zajęcia, aby czuć się komfortowo, i wszędzie nosiła ze sobą autoharp, aby móc śpiewać, kiedy tylko miała na to ochotę.
„Należała do zwartej grupy, która spędzała czas nad książkami i ideami” – wspominała Laura w filmie dokumentalnym.
W 1962 roku, podczas studiów na Uniwersytecie Teksańskim w Austin, prawie „wygrała” konkurs na „najbrzydszego mężczyznę na kampusie”. Nie jest jasne, czy zgłosiła się do niego dla żartu, czy sama się nominowała, ale osoby, które tam były, zgodziły się, że poczuła się upokorzona.
„Czuła się jak outsiderka. Nie mogła identyfikować się z celami i pragnieniami, które miały wiele jej koleżanek z klasy” – powiedziała jej siostra.
Ta obsesja na punkcie wyglądu towarzyszyła jej przez lata i czasami zagrażała przyćmieniem tego, co najważniejsze: jej talentu. Ludzie kwestionowali, czy ktoś, kto wyglądał tak jak ona, powinien występować na scenie, a ona ostro odczuwała tę ocenę.
Była jednak jedna rzecz, której nikt nie mógł zaprzeczyć.
Jej głos.
Jej kariera rozpoczęła się w styczniu 1963 roku, kiedy rzuciła studia i pojechała autostopem do San Francisco, aby realizować się w muzyce. Śpiewała w kawiarniach, utrzymywała się z wszelkiej pomocy, jaką udało jej się znaleźć, i wprawiała publiczność w osłupienie swoim surowym i potężnym głosem. Jednak na początku lat 60. wiele wytwórni płytowych poszukiwało młodych kobiet, które pasowałyby do wypolerowanego, konwencjonalnego wizerunku – wizerunku, którego ona nigdy nie próbowała osiągnąć.
Jej talent naturalnie pasował do świata folku, który wciąż był w dużej mierze undergroundowy i mniej kontrolowany przez komercyjne oczekiwania.
W Austin zyskała już reputację osoby pijącej dużo alkoholu. W San Francisco sytuacja się pogorszyła i wplątała się w miejską kulturę narkotykową. W tamtych czasach speed był legalny i łatwo dostępny; kiedy stał się trudniejszy do zdobycia, sięgnęła po heroinę. Później powiedziała reporterowi w niezwykle dosadny sposób, że chce zażywać narkotyki nieustannie.
W miarę jak jej kariera nabierała tempa, coraz bardziej polegała na heroinie, aby uśmierzyć presję i strach – zwłaszcza napięcie związane z byciem solistką w centrum uwagi, które wydawało się bezlitosne. Przez całe życie eksperymentowała również z innymi substancjami odurzającymi i piła dużo alkoholu, często preferując Southern Comfort.
Po dwóch latach spędzonych w San Francisco była w fatalnej kondycji. W 1965 roku wróciła do Teksasu, ważąc zaledwie 38 kilogramów, i spędziła rok, próbując odbudować swoje życie. Starzy koledzy z klasy nagle zobaczyli ją schludnie ubraną, z makijażem i włosami upiętymi w kok. Rozpoczęła terapię, ponownie zapisała się na studia, a nawet rozważała zostanie sekretarką.